Zapaść demograficzna w Polsce. Kto zarobi na nasze emerytury?

Nie katastrofa jutro, tylko rachunek rozłożony na dekady

Najłatwiej opowiedzieć tę historię jak katastrofę. Że Polska wymiera. Że ZUS zbankrutuje. Że młodzi nie dostaną żadnych emerytur. Taki opis dobrze niesie się w internecie, ale jest zbyt prosty, a przez to mylący.

Prawdziwy problem jest mniej filmowy, za to znacznie poważniejszy. Polska nie stoi przed nagłym zawaleniem systemu emerytalnego. Stoi przed wieloletnim, przewidywalnym i bardzo kosztownym przesunięciem: będzie więcej osób w wieku emerytalnym, mniej osób w wieku produkcyjnym, a między nimi coraz trudniejsza do zasypania luka finansowa.

ZUS w swojej komunikacji dotyczącej długoterminowej prognozy funduszu emerytalnego pisze wprost, że w analizowanym okresie potrzebne będzie dalsze zasilanie funduszu poza przychodami składkowymi. Jednocześnie podkreśla, że wypłaty emerytur nie są zagrożone, bo są gwarantowane przez państwo. To bardzo ważne rozróżnienie: emerytury mają być wypłacane, ale nie oznacza to, że system sam się bilansuje.

W praktyce oznacza to, że pytanie „czy ZUS zbankrutuje?” jest źle postawione. ZUS nie jest zwykłą firmą, która zamyka kasę, gdy zabraknie przychodów. Jest instytucją publiczną, a emerytury są elementem zobowiązań państwa. Gdy składki nie wystarczają, system można zasilać dotacją z budżetu, refundacjami, środkami z innych funduszy albo zmianami reguł. Tyle że wszystkie te rozwiązania mają cenę.

Ta cena może przyjść w podatkach. Może przyjść w ograniczeniu innych wydatków publicznych. Może przyjść w niższych przyszłych świadczeniach. Może przyjść w dłuższej pracy. Może też przyjść w mieszance wszystkich tych elementów.

Dlatego demografia nie jest tematem tylko dla statystyków. To jeden z najważniejszych sporów o przyszły podział pieniędzy w państwie.

Co pokazują dane GUS: urodzeń jest mniej, a społeczeństwo się starzeje

GUS w publikacji „Sytuacja demograficzna Polski do 2024 r.” opisuje przebieg procesów demograficznych: zmiany liczby i struktury ludności, urodzenia, małżeństwa, rozwody, zgony i migracje. To nie jest jeden wskaźnik, który nagle zapalił się na czerwono. To cały układ naczyń połączonych.

Najbardziej widoczny jest spadek liczby urodzeń. Jeszcze kilka lat temu w debacie publicznej można było usłyszeć nadzieję, że jest to przejściowe wahnięcie. Dziś coraz trudniej tak mówić. Polska ma za sobą lata niskiej dzietności, a roczniki kobiet w wieku, w którym najczęściej rodzą się dzieci, są mniejsze niż wcześniej. To znaczy, że nawet wzrost skłonności do posiadania dzieci nie musiałby automatycznie oznaczać szybkiego odbicia liczby urodzeń.

W demografii działa opóźnienie. Dziecko, które nie urodziło się w 2024 r., nie pojawi się na rynku pracy w 2044 r. Luka nie znika dlatego, że gospodarka w danym roku rośnie albo że budżet domyka się księgowo. Ona przesuwa się w czasie.

Do tego dochodzi starzenie się społeczeństwa. Nie chodzi wyłącznie o to, że ludzie żyją dłużej, choć to akurat jest cywilizacyjny sukces. Chodzi o proporcję: ilu jest pracujących, a ilu pobierających świadczenia lub wymagających większych nakładów na zdrowie i opiekę.

OECD pokazuje skalę zmiany bardzo prosto. Według tej organizacji liczba osób w wieku 65 lat i więcej na 100 osób w wieku 20–64 lata ma w Polsce wzrosnąć z 34 w 2024 r. do 68 w 2054 r. To oznaczałoby podwojenie obciążenia demograficznego w ciągu trzech dekad. OECD wskazuje też, że spadek liczby osób w wieku produkcyjnym w Polsce w kolejnych dekadach może przekroczyć 35 proc., czyli być znacznie głębszy niż średnio w OECD.

To są prognozy, nie wyrok. Ale nie są też luźną publicystyką. Opierają się na trendach wieku, migracji, płodności i długości życia. Ich siła polega na tym, że część przyszłości jest już „wpisana” w strukturę obecnej populacji. Osoby, które będą miały 60 czy 70 lat za dwadzieścia lat, w większości już żyją. Osoby, które będą wtedy wchodzić na rynek pracy, w dużej części już się urodziły — albo nie.

Co naprawdę mówi prognoza ZUS do 2080 roku

Raporty ZUS bywają czytane wybiórczo. Jedni wyciągają z nich wyłącznie słowo „deficyt” i budują opowieść o nieuchronnej katastrofie. Inni podkreślają gwarancję państwa i zamykają temat, jakby problemu nie było. Tymczasem sens jest pomiędzy.

W prognozie funduszu emerytalnego ZUS bada relację między wpływami i wydatkami funduszu emerytalnego. Po stronie wpływów uwzględnia m.in. wpływy składkowe oraz środki przenoszone z OFE do funduszu emerytalnego w ramach tzw. suwaka bezpieczeństwa. Po stronie wydatków uwzględnia emerytury finansowane z funduszu emerytalnego oraz część odpisu na działalność ZUS.

Ważne jest to, czego w tej konkretnej prezentacji wyniku nie należy mylić. Sam ZUS zaznacza, że rzeczywiste przychody funduszu emerytalnego pochodzą nie tylko ze składek i suwaka, lecz także m.in. z refundacji, dotacji z budżetu państwa i potencjalnie z Funduszu Rezerwy Demograficznej. Prognoza salda pokazuje więc, czy bieżące składki i wskazane wpływy wystarczają na bieżące wydatki emerytalne, a nie to, czy państwo formalnie ma możliwość wypłaty świadczeń.

W najnowszej komunikacji ZUS podaje, że w wariancie pośrednim deficyt roczny funduszu emerytalnego, liczony w kwotach zdyskontowanych inflacją na 2024 r., ma wynieść 98,3 mld zł w 2026 r. i 136,1 mld zł w 2080 r. Jednocześnie ZUS zachęca, by patrzeć na saldo również jako odsetek PKB: w wariancie pośrednim ma ono wynosić -2,5 proc. PKB w 2026 r. i -2,1 proc. PKB w 2080 r., choć po drodze w 2050 r. ma sięgać -3,1 proc. PKB.

To może brzmieć paradoksalnie: kwotowo deficyt rośnie, ale w relacji do PKB nie musi wyglądać jak prosta linia w dół. Tak działają długie prognozy, w których znaczenie ma nie tylko liczba emerytów, lecz także wzrost gospodarczy, płace, liczba ubezpieczonych, inflacja i reguły waloryzacji.

ZUS podaje też prognozowaną liczbę emerytów, którym świadczenie będzie wypłacane z funduszu emerytalnego: 7,9 mln w 2030 r., 8,9 mln w 2040 r., 10,2 mln w 2050 r., 10,6 mln w 2060 r., 10,0 mln w 2070 r. i 9,7 mln w 2080 r.

To pokazuje szczyt napięcia: środek stulecia. Dzisiejsi trzydziesto- i czterdziestolatkowie będą wtedy zbliżać się do emerytury albo już ją pobierać, a dzisiejsze dzieci będą stanowić rdzeń rynku pracy.

Kto będzie pracował na emerytury: dzieci, migranci, starsi pracownicy i produktywność

W polskim systemie emerytalnym łatwo o nieporozumienie. Wiele osób myśli o składkach jak o prywatnej skarbonce. Wpłacam, więc pieniądze leżą i czekają na mnie. W rzeczywistości system publiczny działa w dużej mierze repartycyjnie: bieżące składki pracujących finansują bieżące świadczenia emerytów, a indywidualne konto w ZUS zapisuje uprawnienia, nie worek odłożonej gotówki.

Odpowiedź na pytanie „kto zarobi na nasze emerytury?” brzmi więc: ci, którzy w przyszłości będą legalnie pracować i odprowadzać składki oraz podatki. Tyle że ta grupa może być za mała, jeśli Polska nie zmieni kilku rzeczy naraz.

Pierwsza grupa to dzisiejsze i przyszłe dzieci. Tyle że tu nie ma szybkiego efektu. Nawet gdyby dzietność wzrosła od razu, nowe roczniki wejdą na rynek pracy dopiero po latach. Polityka rodzinna jest potrzebna, ale nie jest natychmiastowym narzędziem ratowania funduszu emerytalnego.

Druga grupa to migranci. Bez migracji polski rynek pracy już dziś wyglądałby inaczej, szczególnie w usługach, logistyce, budownictwie, przemyśle i części prac opiekuńczych. OECD w swojej analizie zaznacza, że projekcje dla Polski uwzględniają napływ osób z Ukrainy, zarówno po 2014 r., jak i po pełnoskalowej agresji Rosji w 2022 r.

Ale migracja nie jest magicznym rozwiązaniem. Dla emerytur znaczenie ma nie sam fakt przyjazdu, lecz to, czy dana osoba pracuje legalnie, ile zarabia, jak długo zostaje, czy sprowadza rodzinę, czy korzysta z usług publicznych, czy zakłada tu firmę, czy za kilka lat wyjeżdża dalej. Państwo, które chce łagodzić skutki demografii migracją, musi mieć politykę integracyjną, mieszkaniową, edukacyjną i zdrowotną. Sam rynek pracy tego nie załatwi.

Trzecia grupa to osoby starsze, które będą pracować dłużej. To najtrudniejszy politycznie temat, bo w Polsce wiek emerytalny jest jedną z najbardziej zapalnych kwestii. Komisja Europejska w country fiche dla Polski przypomina, że ustawowy wiek emerytalny w systemie powszechnym wynosi 65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet.

Nie trzeba od razu zaczynać od hasła „podnieść wiek emerytalny”, żeby zobaczyć problem. Można pytać inaczej: jak sprawić, by więcej osób po 60. roku życia chciało i mogło pracować? Czy firmy potrafią zatrzymać starszych pracowników? Czy system ochrony zdrowia pozwala ludziom dłużej zachować sprawność? Czy praca po osiągnięciu wieku emerytalnego jest realnie opłacalna? Czy kobiety, które częściej mają przerwy w karierze opiekuńczej, nie będą wypychane w niskie świadczenia?

Czwarta grupa to wszyscy pracujący, ale bardziej produktywni. Jeśli pracowników będzie mniej, każdy przepracowany rok i każda godzina pracy będą musiały wytwarzać większą wartość. To brzmi technokratycznie, ale przekłada się na bardzo konkretne rzeczy: automatyzację, lepsze zarządzanie, szkolenia, inwestycje, zdrowie pracowników, cyfryzację administracji i edukację.

Demografia jest nieubłagana, ale gospodarka nie jest bierna. Mniejsza liczba pracowników nie musi oznaczać proporcjonalnie mniejszej gospodarki, jeśli rośnie produktywność. Problem w tym, że produktywności nie da się uchwalić ustawą w grudniu i zobaczyć efektu w styczniu.

Dlaczego przyszłe emerytury mogą być niższe, nawet jeśli system przetrwa

Najbardziej niewygodna część debaty brzmi tak: system może być finansowo stabilizowany, a jednocześnie przyszłe emerytury mogą być relatywnie niskie.

OECD pisze, że starzenie się populacji będzie prowadzić w Polsce do niskich przyszłych emerytur z powodu automatycznych mechanizmów dostosowawczych w systemie zdefiniowanej składki. W uproszczeniu: im dłuższe dalsze trwanie życia w momencie przejścia na emeryturę, tym zgromadzony kapitał jest dzielony przez większą liczbę miesięcy. To ogranicza presję finansową na system, ale może obniżać wysokość nowo przyznawanych świadczeń.

To mechanizm, który działa chłodno i matematycznie. Jeśli ktoś krótko pracuje, ma przerwy w składkach, zarabia mało albo przechodzi na emeryturę bardzo wcześnie, jego świadczenie będzie niższe. Jeśli ludzie żyją dłużej, kapitał musi wystarczyć na dłużej. System może dzięki temu nie eksplodować finansowo, ale rachunek przenosi się na poziom życia emerytów.

Dlatego w Polsce coraz większe znaczenie będzie miało nie tylko pytanie „czy dostanę emeryturę?”, ale „jaką część mojej ostatniej pensji będzie ona stanowić?”. To szczególnie dotyczy osób na umowach z niską podstawą składek, samozatrudnionych z minimalnymi składkami, osób z przerwami opiekuńczymi i kobiet, które statystycznie częściej mają krótszy lub mniej ciągły przebieg kariery zawodowej.

OECD zwraca uwagę także na samozatrudnionych: według tej organizacji osoba samozatrudniona z dochodem odpowiadającym przeciętnemu wynagrodzeniu netto może oczekiwać emerytury równej 60 proc. emerytury pracownika najemnego zarabiającego przeciętną płacę. Średnia OECD dla porównywalnej relacji wynosi 78 proc.

To ważne, bo debata o emeryturach często koncentruje się na ZUS-ie jako instytucji. Tymczasem duża część przyszłej emerytury „pisze się” przez trzydzieści albo czterdzieści lat kariery: w rodzaju umowy, wysokości składek, przerwach w pracy, decyzji o przejściu na emeryturę, zdrowiu i możliwościach dalszej aktywności.

Jeśli państwo mówi obywatelom „oszczędzajcie dodatkowo”, to nie może udawać, że wszyscy mają z czego. Jeśli mówi „pracujcie dłużej”, to musi zadbać, by praca po sześćdziesiątce nie oznaczała wyłącznie fizycznego przetrwania. Jeśli mówi „rodźcie więcej dzieci”, to musi traktować mieszkania, żłobki, stabilność pracy i bezpieczeństwo zdrowotne jako politykę demograficzną, a nie dodatki do kampanii.

Czego nie wiemy i co bywa nadużyciem w debacie

W tej sprawie trzeba oddzielić fakty od prognoz i publicystycznych skrótów.

Faktem jest, że Polska się starzeje. Faktem jest, że liczba urodzeń jest bardzo niska w porównaniu z wcześniejszymi dekadami. Faktem jest, że ZUS prognozuje deficyty funduszu emerytalnego i potrzebę zasilania go poza samymi wpływami składkowymi. Faktem jest też, że państwo gwarantuje wypłatę emerytur.

Prognozą jest dokładna liczba ludności w 2060 czy 2080 r. Prognozą jest wysokość deficytu w konkretnym roku. Prognozą jest relacja emerytów do pracujących za trzy dekady. GUS w opisie swojej prognozy ludności na lata 2023–2060 jasno wskazuje, że jest ona sporządzona na podstawie przyjętych wariantów założeń dotyczących płodności, umieralności i migracji.

Niepotwierdzone jest twierdzenie, że „emerytur nie będzie”. To hasło nie wynika ani z raportów ZUS, ani z komunikacji państwa. Bardziej precyzyjne jest stwierdzenie: emerytury będą ogromnym obciążeniem finansów publicznych, a ich przyszła wysokość może być dla wielu osób rozczarowująca.

Nadużyciem jest też opowieść, że wystarczy jedno rozwiązanie. Sama dzietność nie pomoże szybko. Sama migracja nie wystarczy, jeśli będzie chaotyczna i krótkoterminowa. Sama automatyzacja nie rozwiąże problemu osób z niskimi kwalifikacjami. Samo podniesienie wieku emerytalnego, jeśli kiedykolwiek wróci jako decyzja polityczna, nie zadziała dobrze bez rynku pracy przyjaznego starszym pracownikom. Same prywatne oszczędności nie pomogą tym, którzy nie mają z czego oszczędzać.

Jest jeszcze jedna pokusa: przerzucenie winy na młodych, że „nie chcą mieć dzieci”, albo na starszych, że „za długo pobierają świadczenia”. To fałszywy konflikt. Decyzje o dzieciach zapadają w świecie cen mieszkań, kosztów opieki, stabilności związków, zdrowia, pracy i lęku o przyszłość. Dłuższe życie jest sukcesem, nie winą. Problemem jest to, że instytucje publiczne zbyt długo zachowywały się tak, jakby struktura wieku mogła pozostać dodatkiem do polityki, a nie jej fundamentem.

Co może zrobić państwo, zanim demografia zrobi to za nas

Nie ma jednego ruchu, który odwróci trend. Są za to decyzje, które mogą zmniejszyć skalę przyszłego napięcia.

Po pierwsze, polityka rodzinna musi wyjść poza transfery pieniężne. Pieniądze są ważne, ale same nie tworzą mieszkań, miejsc w żłobkach, stabilnych grafików pracy, dobrej opieki okołoporodowej ani poczucia bezpieczeństwa. Jeżeli państwo chce, by ludzie mieli więcej dzieci, musi zmniejszać realne ryzyka rodzicielstwa.

Po drugie, Polska potrzebuje poważnej polityki migracyjnej. Nie tylko zezwoleń na pracę, ale strategii: kogo chcemy przyciągać, jak legalizować pobyt, jak uczyć języka, jak integrować dzieci w szkołach, jak zapobiegać segmentacji rynku pracy, w której migranci wykonują najcięższe prace bez perspektywy awansu.

Po trzecie, trzeba wydłużać realną aktywność zawodową. Nawet bez formalnej zmiany wieku emerytalnego państwo może wzmacniać zachęty do dłuższej pracy, poprawiać profilaktykę zdrowotną, wspierać elastyczny czas pracy, szkolić osoby 50+ i walczyć z dyskryminacją wiekową. Komisja Europejska w dokumentach dotyczących Polski odnotowuje m.in. rozwiązania podatkowe zachęcające osoby, które osiągnęły wiek emerytalny, do dalszej pracy.

Po czwarte, trzeba rozmawiać o adekwatności emerytur, a nie tylko o bilansie ZUS. System może wyglądać stabilnie z punktu widzenia finansów publicznych, jeśli świadczenia będą relatywnie niskie. Ale wtedy problem wróci inną drogą: przez ubóstwo seniorów, presję na dodatki, opiekę społeczną, zdrowie i rodziny, które będą musiały pomagać starszym bliskim.

Po piąte, trzeba inwestować w produktywność. Mniej liczne roczniki pracowników muszą mieć lepsze narzędzia, kompetencje i organizację pracy. To brzmi jak temat dla ministerstw gospodarki, cyfryzacji i edukacji — i właśnie nim jest. Emerytury nie zależą wyłącznie od demografii. Zależą też od tego, ile wartości wytwarza gospodarka.

Najgorszy scenariusz to nie ten, w którym Polska nagle odkryje problem. Ten moment już minął. Najgorszy scenariusz to taki, w którym wszyscy znają liczby, ale polityka nadal wybiera krótką ulgę zamiast długiego planu.

Bo pytanie „kto zarobi na nasze emerytury?” nie dotyczy anonimowego pokolenia z przyszłości. Dotyczy dzieci, których dziś rodzi się mniej. Migrantów, których Polska może przyciągnąć albo zniechęcić. Kobiet, których praca opiekuńcza nadal zbyt często oznacza niższe świadczenia. Pięćdziesięcio- i sześćdziesięciolatków, których rynek pracy może zatrzymać albo wypchnąć. I dzisiejszych trzydziestolatków, którzy słyszą, że mają sami oszczędzać, choć równocześnie płacą składki na obecny system.

Demografia nie odpowie za nas. Ona tylko wystawi rachunek.

Źródła

• Zakład Ubezpieczeń Społecznych — „Prognoza wpływów i wydatków Funduszu Emerytalnego do 2080 roku”
• https://www.zus.pl/documents/10182/167761/Publikacja_Fundusz_Emerytalny_2023-2080.pdf/3c2c41c9-6a50-0574-4634-ee9cfa43f286
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych — „ZUS: prognoza wpływów i wydatków funduszu emerytalnego do 2080 r.”
• https://www.zus.pl/-/zus-prognoza-wp%C5%82yw%C3%B3w-i-wydatk%C3%B3w-funduszu-emerytalnego-do-2080-r
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych, BIP — „Prognozy”
• https://bip.zus.pl/finanse-zus-i-fus/prognozy
• Główny Urząd Statystyczny — „Sytuacja demograficzna Polski do 2023 roku”
• https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/sytuacja-demograficzna-polski-do-2023-roku%2C40%2C4.html
• Główny Urząd Statystyczny — „Sytuacja demograficzna Polski do 2024 r.”
• https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/sytuacja-demograficzna-polski-do-2024-r-%2C40%2C5.html
• Główny Urząd Statystyczny — „Prognoza ludności na lata 2023–2060”
• https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/prognoza-ludnosci/prognoza-ludnosci-na-lata-2023-2060%2C11%2C1.html
• OECD — „Pensions at a Glance 2025: Poland”
• https://www.oecd.org/en/publications/pensions-at-a-glance-2025-country-notes_8a53ef12-en/poland_33765ee7-en.html
• European Commission — „2024 Ageing Report. Economic and budgetary projections for the EU Member States (2022–2070)”
• https://economy-finance.ec.europa.eu/publications/2024-ageing-report-economic-and-budgetary-projections-eu-member-states-2022-2070_en
• European Commission — „2024 Ageing Report — Country fiche for Poland”
• https://economy-finance.ec.europa.eu/document/download/568baf8e-3a50-4859-8507-f0d963411213_en?filename=2024-ageing-report-country-fiche-Poland.pdf