Zielony Ład i strajki rolników: o co naprawdę poszło?

Zielony Ład stał się skrótem do wielu problemów

Na pierwszy rzut oka sprawa wyglądała prosto. Rolnicy wyjechali na drogi, bo nie chcieli Europejskiego Zielonego Ładu. Tak brzmiały transparenty, tak mówili organizatorzy protestów, tak najłatwiej było opisać obrazek z ciągnikami blokującymi centra miast, autostrady i przejścia graniczne.

Ale to jest tylko początek historii, nie jej wyjaśnienie.

Europejski Zielony Ład stał się dla rolników nazwą zbiorczą. W jednym haśle zmieściły się bardzo różne sprawy: wymogi środowiskowe, dopłaty bezpośrednie, ugorowanie, kontrole, nawozy, pestycydy, import z Ukrainy, rosnące koszty, presja dużych sieci handlowych, obawy przed umową UE–Mercosur i poczucie, że wieś ma ponieść koszty polityki klimatycznej zaprojektowanej w gabinetach.

To ważne, bo bez tego łatwo popaść w dwie skrajności. Pierwsza mówi: rolnicy protestowali przeciw ochronie klimatu i przyrody. Druga: Bruksela chciała zniszczyć rolnictwo. Obie są zbyt proste.

W rzeczywistości protesty były mieszaniną realnych interesów ekonomicznych, lęku przed zmianą, źle komunikowanych reform, politycznych haseł i bardzo konkretnych problemów gospodarstw. Niektóre zarzuty wobec Zielonego Ładu dotyczyły faktycznych przepisów. Inne — projektów, które jeszcze nie obowiązywały. Jeszcze inne — celów strategicznych, które nie były bezpośrednim nakazem dla pojedynczego rolnika.

Dlatego najuczciwiej zacząć od rozdzielenia pojęć.

Europejski Zielony Ład to szeroka strategia UE ogłoszona w 2019 r. Jej celem jest dojście Unii do neutralności klimatycznej do 2050 r. Rolnictwa dotyczyły szczególnie dwie powiązane strategie: „Od pola do stołu” oraz strategia bioróżnorodności. To w nich pojawiły się m.in. cele ograniczania pestycydów, zmniejszenia strat składników odżywczych, rozwoju rolnictwa ekologicznego i ochrony przyrody.

Ale cele strategiczne to nie to samo co obowiązujące prawo. Aby cel stał się przepisem, trzeba osobnej procedury legislacyjnej. Część pomysłów faktycznie trafiła do projektów aktów prawnych. Część została zmieniona. Część upadła. A część została wpisana nie tyle w Zielony Ład jako taki, ile w Wspólną Politykę Rolną, czyli system dopłat i warunków, które rolnik musi spełnić, żeby pieniądze otrzymać.

To właśnie tutaj zaczęło się tarcie.

Rolnik nie widzi „strategii”. Widzi wniosek o dopłaty, kontrolę, wymóg utrzymania okrywy gleby, normę GAEC, konieczność dokumentowania praktyk, niepewność cen i fakt, że za niedopełnienie warunków może stracić część płatności. Dla urzędnika to instrument polityki publicznej. Dla gospodarstwa — ryzyko finansowe.

I w tym sensie Zielony Ład był nie tylko zestawem unijnych ambicji. Stał się językiem, którym rolnicy opisywali znacznie szerszy kryzys zaufania.

Co naprawdę zakładały unijne przepisy dla rolnictwa

Najwięcej emocji budziły trzy grupy spraw: pestycydy, wymogi środowiskowe w dopłatach oraz odbudowa przyrody.

Pierwsza sprawa to projekt rozporządzenia o zrównoważonym stosowaniu środków ochrony roślin, znany jako SUR. Komisja Europejska zaproponowała go w czerwcu 2022 r. Projekt zakładał prawnie wiążące cele ograniczenia o 50 proc. użycia i ryzyka chemicznych pestycydów oraz użycia najbardziej niebezpiecznych pestycydów do 2030 r. Państwa członkowskie miały ustalać własne cele krajowe w określonych ramach.

To nie był wymysł protestów. Taki projekt istniał. Dla rolników problem polegał na tym, że ograniczenia mogły oznaczać większe ryzyko produkcyjne, szczególnie w uprawach narażonych na choroby i szkodniki. Komisja odpowiadała, że zmiany miały być stopniowe, że państwa mogły korzystać ze środków WPR na pokrycie części kosztów i że celem jest długofalowa odporność systemu żywnościowego.

Tyle że dla wielu gospodarstw „długofalowa odporność” brzmiała abstrakcyjnie, a konkret był tu i teraz: co zrobić, gdy w danym roku pojawi się choroba, preparatów będzie mniej, a cena skupu nie zrekompensuje strat?

Druga sprawa to normy GAEC, czyli dobre praktyki rolne zgodne z ochroną środowiska. W praktyce chodziło o warunki, które rolnik musi spełniać, żeby korzystać z dopłat. Szczególnie głośna była norma GAEC 8, kojarzona z obowiązkiem przeznaczania części gruntów ornych na obszary nieprodukcyjne lub elementy krajobrazu.

W debacie publicznej sprowadzono to często do hasła: „Unia każe ugorować ziemię”. To było zrozumiałe jako skrót protestacyjny, ale nie zawsze precyzyjne. Chodziło o warunkowość dopłat, a nie prosty zakaz produkcji żywności w całym gospodarstwie. Rolnik mógł oczywiście uznać, że wymóg jest ekonomicznie dotkliwy — szczególnie gdy każdy hektar jest elementem rachunku opłacalności. Jednak twierdzenie, że UE generalnie zabraniała rolnikom produkcji, było uproszczeniem.

Trzecia sprawa to rozporządzenie o odbudowie zasobów przyrodniczych, znane jako Nature Restoration Regulation. Komisja opisuje je jako pierwsze kompleksowe prawo tego typu w skali kontynentu. Zakłada ono cele odbudowy zdegradowanych ekosystemów, w tym mokradeł, rzek, lasów, łąk, ekosystemów morskich i elementów krajobrazu rolniczego. Według Komisji ponad 80 proc. siedlisk w Europie jest w złym stanie, a działania odbudowy mają obejmować co najmniej 20 proc. obszarów lądowych i morskich UE do 2030 r. oraz docelowo wszystkie ekosystemy wymagające odbudowy do 2050 r.

Dla środowisk przyrodniczych to jeden z fundamentów naprawy europejskiej natury. Dla części rolników — kolejny sygnał, że grunty rolne będą coraz bardziej traktowane jako narzędzie polityki środowiskowej, a nie tylko miejsce produkcji.

I znowu: obie strony mówiły o realnych sprawach. Przyroda w Europie faktycznie jest w złym stanie. Rolnictwo faktycznie zależy od gleby, wody, zapylaczy i stabilnego klimatu. Ale rolnicy faktycznie pytali: kto zapłaci za zmianę praktyk, za utracony dochód, za dodatkową pracę, za ryzyko niższych plonów?

Właśnie w tym miejscu zaczyna się sedno konfliktu. Nie w samym pytaniu, czy chronić środowisko. Raczej w pytaniu: czy transformacja została zaprojektowana tak, by rolnik był jej partnerem, czy tylko wykonawcą?

Dlaczego rolnicy mówili o kosztach, biurokracji i nierównej konkurencji

W wielu komentarzach protesty rolników przedstawiano jako sprzeciw wobec ekologii. To wygodne, ale za płaskie.

Rolnik prowadzi działalność gospodarczą w warunkach, których zwykle nie kontroluje: pogoda, ceny paliw, nawozów, energii, kursy walut, ceny skupu, decyzje sieci handlowych, choroby roślin i zwierząt, import, eksport, a do tego przepisy krajowe i unijne. Gdy marża jest wysoka, nowe wymogi łatwiej wchłonąć. Gdy marża spada, każdy dodatkowy obowiązek jest odczuwalny.

Tygodnik Poradnik Rolniczy, w źródle wskazanym do tekstu, opisywał protesty właśnie z perspektywy rolnika: jako sprzeciw nie tylko wobec Zielonego Ładu, ale też wobec obciążeń, kosztów i nierównych warunków konkurencji. Ten punkt widzenia jest ważny, nawet jeśli nie wszystkie tezy środowisk rolniczych da się potwierdzić wprost jedną statystyką. W protestach chodziło bowiem zarówno o twarde dane, jak i o poczucie narastającego ryzyka.

Widać to w badaniach i dokumentach unijnych. Komisja Europejska po protestach uruchomiła konsultacje dotyczące uproszczenia zasad dla rolników. W ankiecie prowadzonej od 7 marca do 8 kwietnia 2024 r. zebrano blisko 27 tys. odpowiedzi. Komisja wskazywała, że celem było ustalenie, skąd bierze się ciężar administracyjny: z przepisów WPR, innych regulacji unijnych, zasad krajowych czy ich połączenia.

Europejski Parlament w opracowaniu EPRS zwracał później uwagę, że protesty z 2024 r. dotyczyły m.in. zbyt skomplikowanych zasad WPR 2023–2027 i nadmiernej biurokracji. W tym samym opracowaniu przywołano badanie EU CAP Network, według którego rolnicy poświęcali średnio siedem dni roboczych rocznie na zadania administracyjne, a średni roczny koszt takich zadań na poziomie UE oszacowano na 1230 euro. Najczęściej jako szczególnie trudne wskazywano wymogi środowiskowej warunkowości, zwłaszcza normy GAEC.

To jest jeden z kluczowych elementów sprawy. Nawet jeśli poszczególne wymogi środowiskowe mają sens z perspektywy klimatu, gleby czy bioróżnorodności, ich suma może stać się dla gospodarstwa obciążeniem organizacyjnym. Nie chodzi tylko o to, co trzeba zrobić na polu. Chodzi też o to, jak to udokumentować, jak wpisać we wniosek, jak nie popełnić błędu i jak przejść kontrolę.

Dlatego hasło „precz z Zielonym Ładem” często znaczyło w praktyce: „przestańcie dokładać obowiązki, których kosztów nie rekompensuje rynek”.

Rolnicy zwracali też uwagę na nierówną konkurencję. Ich argument brzmiał: jeśli europejskie gospodarstwa mają spełniać coraz ostrzejsze normy środowiskowe, dobrostanowe i administracyjne, to import spoza UE powinien podlegać porównywalnym standardom. Inaczej europejski producent ponosi koszty regulacji, a na rynku konkuruje z produktem tańszym, bo wyprodukowanym w innych warunkach.

Ten argument pojawiał się przy Ukrainie, ale dotyczył także szerszej obawy przed umowami handlowymi, zwłaszcza z państwami Mercosur. W protestach mieszały się więc trzy różne poziomy: europejska polityka klimatyczna, wojenne otwarcie rynku dla Ukrainy i globalny handel żywnością.

To nie znaczy, że każdy postulat rolników był automatycznie słuszny. Znaczy raczej, że protesty były reakcją na realne napięcie: Europa chce jednocześnie żywności taniej, bezpiecznej, lokalnej, produkowanej z poszanowaniem środowiska i konkurencyjnej wobec importu. Rolnicy zapytali: dobrze, ale kto zapłaci za pogodzenie tych celów?

Ukraina: realny problem czy wygodny symbol?

Import z Ukrainy był drugim wielkim tematem protestów. W Polsce często nawet ważniejszym niż sam Zielony Ład.

Po rosyjskiej inwazji UE zliberalizowała handel z Ukrainą, żeby wesprzeć ukraińską gospodarkę i utrzymać eksport mimo zablokowania części tradycyjnych szlaków. Autonomiczne środki handlowe obowiązują od czerwca 2022 r. i polegały m.in. na zawieszeniu ceł oraz kontyngentów na ukraiński eksport do UE. Komisja podkreślała, że było to narzędzie wsparcia kraju zaatakowanego przez Rosję, ale jednocześnie przyznawała, że wzrost importu części produktów rolnych wymaga mechanizmów ochronnych dla unijnych rolników.

W 2024 r. UE przedłużyła liberalizację handlu z Ukrainą na kolejny rok, od 6 czerwca 2024 r. do 5 czerwca 2025 r., ale dodała zabezpieczenia. Rada UE wskazała dwa mechanizmy ochronne: wzmocniony ogólny mechanizm reagowania oraz automatyczny mechanizm, który zobowiązuje Komisję do ponownego wprowadzenia kontyngentów, jeśli import drobiu, jaj, cukru, owsa, kukurydzy, kasz i miodu przekroczy średnią z drugiej połowy 2021 r., 2022 r. i 2023 r.

To pokazuje dwie rzeczy naraz.

Po pierwsze, problem nie był wymyślony. Skoro UE wprowadzała hamulec bezpieczeństwa, to znaczy, że uznała ryzyko zakłóceń na rynku za realne.

Po drugie, nie każdy protestacyjny skrót był precyzyjny. Często mówiono ogólnie o „zalewie zboża z Ukrainy”, podczas gdy napięcia dotyczyły różnych produktów w różnym czasie: zbóż, kukurydzy, rzepaku, cukru, jaj, drobiu, miodu czy owoców miękkich. Wpływ importu na ceny zależał od lokalnego rynku, infrastruktury magazynowej, sezonu, kontraktów i cen światowych.

W Polsce problem był szczególnie ostry, bo kraj graniczny stał się jednym z głównych korytarzy dla ukraińskiego eksportu. Rolnicy argumentowali, że część towaru, który miał jechać tranzytem dalej, zostawała na rynku krajowym i obniżała ceny. Ten zarzut był jednym z najważniejszych politycznych zapalników protestów.

Jednocześnie trzeba uważać na zbyt proste wnioski. Spadek cen zbóż w Polsce nie miał jednej przyczyny. Na ceny wpływały również światowe notowania, podaż w Europie, koszty magazynowania, kursy walut, sytuacja po rekordowych wzrostach cen z okresu kryzysu energetycznego i wojennego oraz decyzje pośredników. Analizy wskazywały, że przypisywanie całego spadku cen wyłącznie importowi z Ukrainy jest uproszczeniem. Instytut Finansów Publicznych w raporcie „Ziarno niezgody” argumentował wręcz, że w 2023 r. import zbóż z Ukrainy do Polski, przy krajowej produkcji rzędu kilkudziesięciu milionów ton, nie mógł samodzielnie tłumaczyć spadków cen.

To jest dobry przykład miejsca, w którym fakty i emocje rozchodzą się, ale nie wykluczają. Ekonomista może powiedzieć: wpływ nie był tak duży, jak twierdzą protestujący. Rolnik może odpowiedzieć: nawet jeśli nie był jedyny, to ja widziałem niższą cenę w skupie, pełne magazyny i tańszą konkurencję.

Oba zdania mogą być częściowo prawdziwe.

Niepotwierdzone lub zbyt daleko idące było natomiast twierdzenie, że cały kryzys polskiego rolnictwa został wywołany wyłącznie przez Ukrainę. Takiego wniosku nie da się obronić na podstawie dostępnych danych. Bardziej trafne jest stwierdzenie, że import z Ukrainy nałożył się na istniejące problemy: niestabilne ceny, koszty produkcji, słabą pozycję rolnika w łańcuchu dostaw i lęk przed rosnącymi wymogami.

Co Unia wycofała, złagodziła albo odłożyła

Protesty nie były bezskuteczne. Komisja Europejska i instytucje UE faktycznie zaczęły korygować kurs.

Najgłośniejszy symbolicznie był los rozporządzenia pestycydowego SUR. Projekt z 2022 r. zakładał prawnie wiążące cele redukcji pestycydów. Parlament Europejski odrzucił projekt w listopadzie 2023 r., a w lutym 2024 r. Komisja zapowiedziała jego wycofanie. Formalna decyzja o wycofaniu została opublikowana 6 maja 2024 r.

To był ważny sygnał polityczny. Dla organizacji rolniczych — dowód, że presja działa. Dla organizacji ekologicznych — niepokojący odwrót od ambicji środowiskowych. Dla Komisji — próba wyjścia z projektu, który stał się „symbolem polaryzacji” i nie miał większości politycznej.

Druga zmiana dotyczyła Wspólnej Polityki Rolnej. Komisja zaproponowała w marcu 2024 r. ukierunkowany przegląd przepisów, a Parlament Europejski głosował nad nim 24 kwietnia 2024 r. Zmiany weszły w życie 25 maja 2024 r. i miały zastosowanie wstecznie do roku 2024. Komisja opisywała je jako działania dające większą elastyczność rolnikom i administracjom, przy zachowaniu wysokiego poziomu ambicji środowiskowych.

W praktyce chodziło m.in. o większą elastyczność w stosowaniu norm GAEC, zmniejszenie obciążeń kontrolnych i uproszczenia dla mniejszych gospodarstw. Komisja wskazywała też na zasadę ograniczenia kontroli na miejscu i działania, które miały zmniejszyć liczbę wizyt administracji w gospodarstwach nawet o 50 proc.

Szczególnie ważne było zwolnienie gospodarstw poniżej 10 hektarów z kontroli i kar związanych z wymogami warunkowości. Według Komisji miało to ograniczyć presję administracyjną na najmniejsze gospodarstwa, które często mają najmniejsze zasoby do obsługi formalności.

Trzecia zmiana dotyczyła importu z Ukrainy. UE nie wycofała się z politycznego i gospodarczego wsparcia dla Ukrainy, ale wprowadziła mocniejsze zabezpieczenia dla wybranych wrażliwych produktów. To był kompromis: utrzymać solidarność z Ukrainą, ale zmniejszyć presję na rolników w krajach UE.

Warto jednak podkreślić: Unia nie porzuciła Zielonego Ładu jako całości. Nie zrezygnowała z celów klimatycznych, nie odwołała rozporządzenia o odbudowie przyrody, nie przestała wiązać rolnictwa z polityką środowiskową. Zmieniła tempo, język i część narzędzi.

Dlatego twierdzenie, że „rolnicy obalili Zielony Ład”, jest nieprecyzyjne. Bardziej trafne: protesty wymusiły korektę najbardziej kontrowersyjnych elementów rolnych, zwłaszcza tam, gdzie przepisy były odbierane jako zbyt kosztowne, zbyt biurokratyczne albo źle dopasowane do realiów gospodarstw.

Gdzie kończą się fakty, a zaczynają hasła z protestów

W protestach było wiele prawdziwych problemów, ale też sporo skrótów. To normalne dla ruchów społecznych: transparent nie jest raportem, a hasło ma mobilizować, nie tłumaczyć niuanse. Jednak przy temacie tak politycznie gorącym trzeba oddzielić jedno od drugiego.

Faktem jest, że UE planowała ograniczenia dotyczące pestycydów. Projekt przewidywał redukcję użycia i ryzyka chemicznych pestycydów o 50 proc. do 2030 r. Faktem jest też, że projekt został wycofany.

Nieprecyzyjne było natomiast twierdzenie, że te przepisy już obowiązywały wszystkich rolników. Nie obowiązywały, bo projekt nie został przyjęty.

Faktem jest, że w systemie dopłat pojawiły się wymogi środowiskowe, które rolnicy uznawali za uciążliwe. Faktem jest też, że Komisja po protestach zaproponowała uproszczenia i większą elastyczność.

Uproszczeniem było jednak hasło, że „Unia każe zostawić całą ziemię odłogiem” albo „zakazuje produkcji żywności”. Wymogi dotyczyły określonych warunków dopłat i konkretnych praktyk, a nie całkowitego zakazu produkcji.

Faktem jest, że import z Ukrainy wzrósł po wprowadzeniu wojennych ułatwień handlowych, a UE uznała potrzebę mechanizmów ochronnych dla wybranych produktów.

Niepotwierdzone jako ogólne twierdzenie jest jednak zdanie, że import z Ukrainy był jedyną albo główną przyczyną wszystkich spadków cen w polskim rolnictwie. Dostępne analizy wskazują raczej na splot czynników. W przypadku części produktów i regionów wpływ ukraińskiej konkurencji mógł być istotny, ale nie wyjaśnia całej sytuacji.

Faktem jest, że europejskie rolnictwo stoi przed rosnącą presją środowiskową. Gleby, woda, bioróżnorodność i klimat są realnym problemem, nie ideologicznym dodatkiem. Komisja wskazuje, że ponad 80 proc. siedlisk w Europie jest w złym stanie, a odbudowa ekosystemów ma wzmacniać m.in. bezpieczeństwo żywnościowe i odporność na katastrofy naturalne.

Nieuczciwe byłoby jednak udawanie, że sama słuszność celu rozwiązuje problem kosztów. Rolnik nie może zapłacić faktury argumentem o bioróżnorodności. Jeżeli polityka publiczna wymaga zmiany praktyk, musi też pokazać, kto finansuje przejście i jak gospodarstwo ma utrzymać konkurencyjność.

Największym nieporozumieniem wokół protestów było więc traktowanie ich jako sporu „ekologia kontra rolnicy”. Rolnictwo samo jest jedną z pierwszych ofiar niestabilnego klimatu: susz, powodzi, ekstremalnych temperatur i nowych presji biologicznych. Wielu rolników doskonale rozumie, że gleba i woda są podstawą produkcji. Spór dotyczył raczej tego, czy polityka klimatyczna i środowiskowa została przełożona na język praktyki rolniczej w sposób sprawiedliwy.

Co z tego zostaje po opadnięciu emocji

Po protestach zostało kilka lekcji.

Pierwsza: Zielony Ład nie może być komunikowany jak technokratyczna mapa drogowa, jeśli dotyka ludzi, którzy mają ponosić konkretne koszty. Rolnicy nie protestowali przeciwko tabelkom w strategii. Protestowali przeciw temu, co odczytali jako rosnące ryzyko utraty opłacalności i sprawczości.

Druga: sama deregulacja nie rozwiąże problemu. Uproszczenie przepisów było potrzebne, bo system WPR stał się dla wielu gospodarstw zbyt skomplikowany. Ale europejskie rolnictwo nadal będzie musiało zmierzyć się z suszą, degradacją gleb, ochroną wody, emisjami i bioróżnorodnością. Udawanie, że te problemy znikną po wykreśleniu kilku norm, byłoby tak samo nieuczciwe jak udawanie, że każdy rolnik bez trudu sfinansuje transformację.

Trzecia: import z Ukrainy pokazał, jak kruche są granice między solidarnością międzynarodową a interesem krajowych producentów. Polska i UE miały ważny powód, by wspierać Ukrainę. Polscy rolnicy mieli ważny powód, by domagać się zabezpieczeń, jeśli ich rynek ponosił nieproporcjonalny koszt tej solidarności. Polityka, która nie umie pogodzić tych dwóch racji, prędzej czy później kończy się blokadą drogi albo granicy.

Czwarta: w centrum sporu jest łańcuch wartości. Rolnik często jest najsłabszym ogniwem między kosztami produkcji a ceną w sklepie. Gdy paliwo, nawozy, energia i obowiązki administracyjne drożeją, a cena skupu spada, frustracja nie musi wynikać z niechęci do zmian. Może wynikać z prostego rachunku.

Piąta: protesty były też sukcesem politycznego symbolu. „Zielony Ład” stał się pojemnikiem na wiele niezadowoleń, nie zawsze bezpośrednio związanych z dokumentami UE. To działało mobilizacyjnie, ale zaciemniało obraz. W efekcie część opinii publicznej zapamiętała, że rolnicy sprzeciwiają się ekologii, a część — że Bruksela chciała zniszczyć wieś. Oba wnioski są za ostre.

Najuczciwsze podsumowanie brzmi tak: rolnicy wyjechali na drogi, bo poczuli, że ich gospodarstwa znalazły się między kilkoma siłami naraz. Z jednej strony UE oczekiwała bardziej zielonej produkcji. Z drugiej rynek oczekiwał niskich cen. Z trzeciej import zwiększał konkurencję. Z czwartej państwo i administracja dokładały formularze, kontrole i warunki. A z piątej politycy przez lata obiecywali, że da się mieć wszystko naraz: tanią żywność, wysokie standardy, niskie emisje, otwarte rynki i stabilne dochody rolników.

Protesty pokazały, że nie da się tego dłużej opowiadać samymi hasłami.

Jeśli Zielony Ład ma przetrwać w rolnictwie, musi być mniej abstrakcyjny i bardziej transakcyjny: konkretny obowiązek, konkretne wsparcie, konkretna rekompensata, konkretny efekt. Jeżeli rolnik ma chronić glebę, wodę, zapylacze i klimat, to musi wiedzieć, że nie zostaje z tym sam — ani wobec urzędu, ani wobec rynku, ani wobec tańszego importu.

W przeciwnym razie każdy kolejny dokument klimatyczny będzie czytany na wsi nie jako plan modernizacji, tylko jako zapowiedź następnego protestu.

Źródła

• Euractiv Polska — „Komisja Europejska ugina się pod presją rolników i zmienia Zielony Ład”
• https://www.euractiv.pl/section/rolnictwo/news/komisja-europejska-ugina-sie-pod-presja-rolnikow-i-zmienia-zielony-lad/
• Tygodnik Poradnik Rolniczy — „Dlaczego rolnicy strajkują? 5 najważniejszych powodów”
• https://www.tygodnik-rolniczy.pl/wiadomosci-rolnicze/prawo/dlaczego-rolnicy-strajkuja-5-najwazniejszych-powodow-2495689
• Komisja Europejska — „EU actions to address farmers’ concerns”
• https://agriculture.ec.europa.eu/overview-vision-agriculture-food/eu-actions-address-farmers-concerns_en
• Komisja Europejska — „Nature Restoration Regulation”
• https://environment.ec.europa.eu/topics/nature-and-biodiversity/nature-restoration-regulation_en
• Parlament Europejski, Legislative Train Schedule — „Sustainable use of pesticides – revision of the EU rules”
• https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/theme-a-european-green-deal/file-sustainable-use-of-pesticides-%E2%80%93-revision-of-the-eu-rules
• Komisja Europejska — „Farm to Fork: New rules to reduce the risk and use of pesticides in the EU”
• https://ec.europa.eu/commission/presscorner/api/files/document/print/en/qanda_22_3694/QANDA_22_3694_EN.pdf
• Rada Unii Europejskiej — „Ukraine and Moldova: Council approves the renewal of EU’s autonomous trade measures”
• https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/05/13/ukraine-and-moldova-council-approves-the-renewal-of-eu-s-autonomous-trade-measures/
• Komisja Europejska — „EU reaffirms trade support for Ukraine and Moldova”
• https://enlargement.ec.europa.eu/news/eu-reaffirms-trade-support-ukraine-and-moldova-2024-01-31_en
• European Parliamentary Research Service — „CAP simplification package”
• https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2025/775854/EPRS_BRI%282025%29775854_EN.pdf
• Główny Urząd Statystyczny — „Ceny produktów rolnych w grudniu 2023 roku”
• https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ceny-handel/ceny/ceny-produktow-rolnych-w-grudniu-2023-roku%2C4%2C140.html
• Instytut Finansów Publicznych — „Ziarno niezgody: analiza protestów rolniczych”
• https://www.ifp.org.pl/ziarno-niezgody/